محمد واثقی:

جهان وطنی نهاد علم

Print Friendly, PDF & Email

زمان انتشار: ۱۵:۵۶ ۱۳۹۶/۰۵/۲۵

اثرات جهانی شدن بر نهاد علم و راهبرد های مقابله با آن

جهان وطنی نهاد علم

اثرات جهانی شدن بر نهاد علم و راهبرد های مقابله

نویسنده: محمد واثقی بادی                 

پژوهشگر گروه مطالعات خط‌مشی و حکمرانی علوم انسانی         

 


اشاره: جهانی شدن به عنوان یک پدیده‌ی فراگیر عرصه علم و آموزش را نیز بی نصیب نگذاشته است. با موضوع اثرات جهانی شدن بر نهاد علم مروری بر تحقیقات داخلی و بعضا خارجی داشتیم، تا بتوانیم اثرات آن را بر نهاد علم به طول مشخص تر و وروشن تری بیان کنیم. در یادداشت زیر بعد از یک مقدمه کوتاه، جهانی شدن در چهار مقوله آموزش ۲- پژوهش ۳- دانشگاه ۴- فرهنگ علمی مورد تحلیل قرار گرفته است. بعد از بیان این اثرات راهبرد های مواجهه هوشمندانه با این اثرات نیز احصاء و بیان شده است.


 

واژه جهانی شدن در علوم اجتماعی از اوایل دهه ۱۹۹۰ پدیدار شد و در عصر ما به نحو عجیبی رشد پیدا کرده است. تحول شدید اجتماعی باعث شده است که مفهوم جهانی شدن مانند مفهوم نوگرایی در دهه های قبل به موضوع روز دهه ۱۹۹۰تبدیل گردددر میانه قرن نوزدهم تعاریف وتعابیر مختلفی از جهانی شدن وجود دارد و حتی عده ای معقتدند که جهانی شدن معنا ندارد و اصولا چنین امری ممکن نیست. لذا با وجود متداول بودن اصطلاح «جهانی شدن» یا «جهان سازی»، هنوز تعریف جامعه و مانعی از آن ارائه نشده است. جهانی شدن به هرحال یک پدیده ای است با ابعاد مختلف سیاسی، ارتباطی و اقتصادی که دانشمندان علوم اجتماعی غرب به آن بسیار توجه کرده و سعی کرده اند، از آن در راستای آرمان های مدرنیته به کار بگیرند.

 برای نهاد علم می توان چهار مقوله را در نظر گرفت و اثرات جهانی شدن را از دریچه ی این چهار مقوله فهمید. این چهار رکن یا  مقوله عبارت اند از ۱-مقوله آموزش ۲-مقوله پژوهش ۳-مقوله دانشگاه ۴- مقوله فرهنگی علمی. بعد از احصاء اثرات جهانی شدن به صورت مختصر راهبردهای مواجهه هوشمندانه با آنها نیز تحت همین ارکان بیان می شود.

اثرات جهانی شدن بر آموزش

رکن آموزش هدف اولی و رکن غیر قابل انکار نظام دانشگاهی است. این رکن امروز به دلایلی چون افزایش تقاضا برای آموزش عالی ، در دسترس بودن فن آوری های جدید، همکاران جدید در آموزش مانند دانشجویان بزرگسال بیشتر مورد توجه قرار گرفته است.در دانشگاه مدرن توجه به رکن پژوهش که درواقع توجه به نیازهای جامعه است با توجه به رکن آموزش که درواقع توجه به نیازهای دانشجو است، در تعارض بوده و خواهد بود ولی به طور کلی می توان گفت که اساس دانشگاه جدید آموزش و پژوهش است.در ادامه به اثرات جهانی شدن بر مقوله آموزش اشاره خواهیم کرد. هر اثر جای بحث و تفصیلی بیشتری دارد که از حوصله نوشتار حاضر خارج است:

۱-جهانی سازی معیار علم

۲-عدم محوریت رشد دانشجو

۳-تنظیم برنامه درسی با رویکرد جهانی سازی

۴-رواج دوره های کوتاه و سریع آموزشی

۵-ظهور پدیده آموزش از راه دور

۶-کالایی شدن آموزش

راهبرد های پیشنهادی مواجهه با اثرات آموزشی

راهبردهای مواجهه با اثرات آموزشی براین اساس اند که هرکدام از این راهبرد ها می تواند یکی یا دو اثر جهانی شدن آموزش را پوشش دهد. اگر اثری مثبت یا خنثی باشد، این راهبردها در جهت تقویت آن برمی آیند و اگر اثر منفی باشد، راهبردها در جهت تضعیف آن عمل خواهند کرد.

۱-افزایش سرمایه گذاری  براساس نقشه جامع علمی کشور

۲-گسترش آموزش تفکر و خلاقیت محور

۳-ترویج رویکرد آموزشی مساله محور

۴-دوری از خصوصی سازی بدون قاعده

۵-آموزش اسلام جهانی و نفی جهانی سازی

۶-استفاده از ظرفیتهای جهانی شدن برای تقویت و حفظ آموزش استاد شاگردی 

اثرات جهانی شدن بر پژوهش

     پژوهش رکنی است که نظام علمی و دانشگاهی ما را به محیط خودش ارتباط می دهد. اهمیت این ارتباط در به روز نگه داشتن کارکنان، توسعه مرزهای جدید دانش، نیاز دانشگاه به شرکت در توسعه ملی و غیره خودش را بیشتر نشان می دهد و در سطح ملی و جهانی تحت عنوان ارتباط دانشگاه با جامعه یا ارتباط صنعت و دانشگاه به آن توجه می گردد. در ادامه فهرستی از مهم ترین اثرات جهانی شدن بر مقوله پژوهش در نهاد علم ارائه می گردد. اثر اول، اثری منفی و سوء تلی می گردد و اثردوم و سوم به خودی خود منفی نیستند بلکه درحالت انفعال دستگاه سیاستگذاری نهاد علم، می تواند مورد سوء استفاده کشورهای غربی قرار گیرد.

۱-محوریت ارزش های لایه های پنهان سرمایه داری

۲-ایجاد زمینه برای کثرت روشی در تولید علم

۳-دسترسی گسترده به اطلاعات، کالایی شدن آن ، کانالیزه کردن پژوهش ها

راهبرد های پیشنهادی مواجهه با اثرات جهانی شدن پژوهش

راهبرد های مواجهه هوشمندانه با اثرات جهانی شدن پژوهش در ذیل بیان شده اند. راهبردها جنبه ی فعال دارند و نظام سیاستگذاری کشور در علم و فناوری و آموزش عالی را مجهز می کند که در وضعیت علم جهانی شده، بتوانند پژوهش ها را در راستای نیازها انقلاب اسلامی و در مسیر بومی سازی علم در کشور قرار دهند.

۱-شفافیت در ارکان پژوهشی نظام آموزش

۲-توسعه پارک های علم و فناوری و مراکز رشد

۳-دوری از خصوصی سازی بدون قاعده

۴-تقویت رویکرد بین المللی شدن در ساختار علمی کشور

اثرات جهانی شدن برنهاد دانشگاه

     دانشگاه یک نهاد تثبیت شده است و تعبیر از دانشگاه به مثابه قلعه منحصر دیر زمانی است که متروک شده است. لذا از نظر دولت ها مدیریت ساختار دانشگاه بسیار مهم است و این مهم در عرصه جهانی شدن دچار چالش هایی شده است. ازجمله مسائل اصلی این رکن می توان به مواردی چون حکمرانی به معنای بهترین الگوی تنظیم روابط قانونی، ساماندهی به معنای اصلاح فرایند های سازمانی و رهبری به معنای تفکر راهبردی جهانی اشاره کرد. لذا بر نهاد دانشگاه اثراتی از طرف نظام جهانی شده ارتباطات(اقتصادی، سیاسی، علمی) گذاشته می گردد که منحصر به نهاد و ساختار دانشگاست. سه مورد از این اثرات در ادامه بیان شده است. دو اثر اول، اثرات منفی و اثر نهایی نسبتا اثری مثبت تلقی می گردد.

۱-تهدید استقلال و آزادی دانشگاه

۲- هویت نامشخص دانشگاه

۳-رقابت و همکاری توأمان

راهبرد های پیشنهادی مواجهه با اثرات جهانی شدن نهاد دانشگاه

دراین قسمت راهبردهای مواجهه با اثرات جهانی شدن بر سومین مقوله نهاد علم یعنی نهاد دانشگاه، ارائه می گردد. راهبردهای مواجهه دراین قسمت از سنخ بسترسازی و ساختاری هستند که می توانند ضمن حفظ نهاد دانشگاه به عنوان یک نهاد مستقل، زمینه ی نقش آفرینی اجتماعی، ملی و جهانی آن نیز فراهم گردد. راهبردهای پیشنهادی عبارت اند از:

۱-تقویت رویکرد بین المللی شدن در ساختار علمی کشور

۲-توسعه کمی هدفمند آموزش عالی

۳-ترویج و پیاده سازی تئوری های دانشگاه اسلامی

۴-ایجاد بسترهای علمی بومی و تقویت بسترهای موجود مانند پایگاه استنادی علوم جهانی اسلامی(ISC)

اثرات جهانی شدن بر فرهنگی علمی

فرهنگ علمی یک نوع فرهنگ شناخته شده در جامعه ما تلقی می گردد. فرهنگ علمی یا دانشگاهی به دربرگیرنده معنای ارزش های مشترک که از تاریخ علم ودانشگاه نشات می گیرد و در کنش و ارتباطات انسان های آکادمیک نمایان می گردد. ازجمله مباحث مهم در فرهنگ علمی روحیه جستجوی بی طرفانه، ارتباط خلاق با جامعه ،انضباط فکری وغیره تلقی می گردد. اثرات جهانی شدن در این قسمت همگی منفی اند که در ادامه به آنها اشاره می گردد.

۱-تک صدایی در زبان دانش

 ۲-تمرکز مرجعیت علمی در دانشگاه

۳- به حاشیه رفتن فرهنگ علم آموزی در عین رونق ظاهری

راهبرد های مواجهه با اثرات جهانی شدن بر فرهنگی علمی

دربرابر اثرات فرهنگی باید راهبرد های فرهنگی و ارزش مدار در دستورکار قرار گیرد. دو مورد از راهبرد هایی که می تواند زمینه را برای مرجعیت علمی اسلام و خود باوری ملی و دینی دانشمندان ایرانی در هر نقطه ای از جهان را تضمین کند، در ذیل پیشنهاد داده شده اند.

۱-تقویت وحدت حوزه و دانشگاه در نظر و عمل

۲-مبارزه با استحاله فرهنگی مغز ها بجای مبارزه با فرار مغزها

 جمع بندی؛

جهانی شدن علم یکی ازمقوله های بسیار مهم در جهانی شدن است که غالبا از دید تحلیل گران پنهان می ماند، و غالبا به تحلیل اثرات جهانی شدن بر اقتصاد، سیاست و فرهنگ بسنده می کنند. برای آنکه بتوانیم با پدیده جهانی شدن مواجهه هوشمندانه داشته باشیم، ناچاریم به درک واقعی و عمیق آن دست یابیم و برای درک واقعی و عمیق، نیازمند درک نهادی از علم هستیم تا بتوانیم اثرات را در همان قالب تجریه و تحلیل کنیم. در این نوشته سعی شد نگاهی جامع و فراگیر از اثرات و راهبرد های مواجهه ی هوشمندانه با آنها ارائه شود.

منابع ومآخذ؛

  • کچوئیان ،حسین (۱۳۸۶)،نظریه های جهانی شدن :پیامد چالش های فرهنگ ودین ،نشرنی
  • سی سانیال ،بیکاس (۱۳۷۹)، نوآوری درمدیریت دانشگاه ،ترجمه ویدا میروعبدالرحیم نوه ابراهیم، تهران، موسسه پژوهش وبرنامه ریزی آموزش عالی
  • کلاککر (۱۳۸۹)،کاربرد های دانشگاه ،تهران، مترجم؛ حدادی ،سید مصطفی وعلی گل محمدی ، پژوهشگاه مطالعات فرهنگی واجتماعی
  • سی سانیال ،بیکاس (۱۳۷۹)، نوآوری درمدیریت دانشگاه ،ترجمه ویدا میروعبدالرحیم نوه ابراهیم، تهران، موسسه پژوهش وبرنامه ریزی آموزش عالی
  • چیت ساز، علی (۱۳۸۹)،مدیریت دولتی نوین دردانشگاه ها،اصفهان، انتشارات کنکاش
  • فراستخواه ،مقصود (۱۳۸۸)،منظرهای جهانی ومساله های ایرانی دانشگاه واموزشگاه عالی،تهران، نشرنی

 

 

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

مطالب پربازدید

اندیشکده پویش صادق is Stephen Fry proof thanks to caching by WP Super Cache