محمد واثقی:

سنگ محک امروزین

Print Friendly, PDF & Email

زمان انتشار: ۱۱:۲۸ ۱۳۹۶/۰۶/۲۹

شاخص کمیتی است که نماینده چند متغیر همگن می‌باشد و وسیله‌ای برای اندازه‌گیری و مقایسه پدیده‌هایی است که دارای ماهیت و خاصیت مشخصی هستند…

سنگ محک امروزین

آشنایی با شاخص و شاخص سازی و اهمیت آن در سیاستگذاری عمومی

 

نویسنده: محمد واثقی بادی

پژوهشگر گروه مطالعات خط‌مشی و حکمرانی علوم انسانی

 

اشاره: حتما شنیده اید که شاخص را ابزار گفتگوی خط مشی گویند. این نامگذاری بی جهت نیست. در فرایند خط مشی گذاری عوامل مختلفی تاثیرگذار هستند که یکی از مهم ترین و پراستفاده ترین آنها شاخص ها و معیارهای آماری است. شاخص ها راهنمای وضع موجود برای تحقق وضع مطلوب در نظامات مختلفی زندگی ما هستند. دراین یادداشت تلاش می شود با مباحثی چون چیستی شاخص، انواع آن و شاخص گذاری و شاخص سازی بیشتر آشنا شویم.

 

شاخص چیست؟

واژه هایی چون شاخص، معیار، مولفه، موازین و…را احتمالا شنیده اید. این کلمات نقش بی بدیلی در پژوهش های اجتماعی و پیوند بین علم و عمل ایفا می کنند. برای درک معنی دقیق این کلمات باید به مابه ازای آکادمیک آنها در زبان انگلیسی مراجعه کرد. برای مثال واژه index، criteria، measures و… کلماتی هستند که تقریبا در حوزه ارزشیابی و بالتبع در موضوع شاخص سازی دیده می شوند. حوزه ارزشیابی در مدیریت و سیاستگذاری عمومی یکی از جاهایی است که اساس و پایه آن روی همین شاخص و شاخص سازی بنا شده است. اگر قرار است مدیریت کلان و فرایند سیاستگذاری ما تغییرات عمده ای به خود ببیند ناچاریم که روی شاخص ها و تغییر آنها در جهت ایجاد ساختار مطلوب تمرکز مضاعفی داشته باشیم چرا که شاخص‌ها، ابزار گفتگو برای تعیین خط‌ مشی هستند، نه آنچه داده‌های آماری می‌نامند[۱]. دراین بین شاخص های آموزشی و شاخص های مربوط به آموزش عالی و علم و فناوری از جایگاه بسیار ویژه ای درجهت توسعه و پیشرفت یک کشور خواهند بود. این موضوع تاحدی است که شاخص های آموزش عالی جزئی از شاخصهای اجتماعی به شمار می روند که خود با شاخص های اقتصاد جامعه ارتباط نزدیک دارند ، به همین جهت آنها را شاخص های اجتماعی -اقتصادی نیز می نامند.[۲]

اگر بخواهیم تخصصی تر بحث کنیم می توان اشاره کنیم به نمونه هایی از کارکرد های شاخص در سیاستگذاری  آموزش عالی؛

  • اندازه گیری وضعیت موجود روند تغییرات اقتصادی و اجتماعی
  • امکان لازم برای شناسایی مسائل آموزش عالی
  • سیاستگذاری و برنامه ریزی کلان آموزشی
  • ارزشیابی و تعیین میزان پیشرفت ها در برنامه
  • پیش بینی روند کار در زمینه آموزش عالی و مشکلات ناشی از آن[۳]

 

شاخص کمیتی است که نماینده چند متغیر همگن می‌باشد و وسیله‌ای برای اندازه‌گیری و مقایسه پدیده‌هایی است که دارای ماهیت و خاصیت مشخصی هستند که بر مبنای آن می‌توان تغییرات ایجاد شده در متغیرهای معینی را در طول یک دوره بررسی نمود [۴].بحث شاخص ها به طور کلی ذیل بحث کنترل و ارزشیابی در مدیریت مطرح می گردد اما نباید وجهه شناختی و کانالی که شاخص ها برای شناخت پژوهشگران می سازند را نادیده انگاشت. شاخص‌ها به‌منزله‌ معیارهایی هستند که به وسیله آن‌ها می‌توان کمیت، کیفیت و یا سقوط یک موضوع را اندازه‌گیری کرد.[۵] از آنجا که بررسی و تجزیه و تحلیل موضوعات نیازمند اطلاعات مناسب است، شاخص‌ها اولین مجموعه اطلاعات در مورد یک موضوع را به دست می‌دهند و درواقع، اولین پل ارتباطی کارشناس با موضوع مورد نظر است. تأثیر گسترده شاخص‌ها در شناخت موضوعات و به تبع آن در ارزیابی و برنامه‌ریزی فعالیت‌های فرهنگی، ضرورت اهتمام و دقت کافی در تعیین شاخص‌ها را روشن می‌سازد.[۶] در تعریفی دیگر ماهیت شاخص بهتر روشن می گردد؛ شاخص به معنای ویژگی های کلی است که ویژگی های جزئی تر را در درون خود جای می دهد و از برجستگی و اهمیت بیشتری برخودار است. [۷]

اگر بخواهیم تخصصی تر نگاه کنیم، یونسکو شاخص آموزشی [۸]را اینگونه تعریف می کند؛ داده‌های آماری که به‌ عنوان معیاری برای طراحی و نظارت بر سیاست‌های آموزشی در نظر گرفته می‌شود.[۹]

برای شناخت تفصیلی تر می توان به طبقه بندی های شاخص توجه نمود:

  • شاخص با توجه به میزان عینی بودن آنها به شاخص های کمی و شاخص های کیفی تقسیم می شوند.
  • شاخص ها از منظر نگرش سیستمی نیز قابل تقسیم هستند. هر شاخص مربوط به مرحله ای از فرایند یک سیستم است. در این رویکرد، شاخص ها به تناسب قسمت های اصلی یک سیستم به شاخص های درونداد، فرایندی، برونداد و پیامد ها تقسیم می گردند.
  • در مدیریت ذیل بحث کنترل نیز به شاخص ها توجه بیشتری می گردد. شاخص ها دراین قسمت به دو نوع شاخص عملیاتی و عملکردی تقسیم می شوند. به طور کلی شاخص های علمکردی اهداف و شاخص های عملیاتی روش های رسیدن به آنها را مد نظر دارد.
  • همچنین شاخص‌ها را از لحاظ سطح به شاخص‌های کلان و خرد و از لحاظ ارتباط با موضوع به شاخص‌های مستقیم و غیرمستقیم نیز طبقه بندی می گردند.

شاخص سازی (شاخص گذاری)

برای دستبابی به شاخص های مطلوب نیازمند طی فرایندی هستیم که در آن مفاهیم به ابعاد و مولفه ها و سپس شاخصها تجزیه می شوند واین فرایند، مفهوم سازی خوانده می شود[۱۰]. به طور کلی ۴ مرحله برای شاخص سازی بیان می کنند:

  • مرحله اول:تصریح و تدوین رسالت و اهداف نظام
  • مرحله دوم: تعریف و تصویب عوامل
  • مرحله سوم:تعریف و تصویب ملاک ها
  • مرحله چهارم:تعریف و تصویب نشانگرها[۱۱]

مرحله اول:تصریح و تدوین رسالت و اهداف نظام

درواقع رسالت و اهداف گروه مبنایی برای ترسیم وضعیت مطلوب و مورد انتظار گروه می باشد که منجر به ایجاد درک واحد مشترکی در مجموعه ی گروه و مبنایی برای تدوین ملاک ها، نشانگرها و معیارهای قضاوت در خصوص هر نشانگر می گردد.

مرحله دوم) تعریف و تصویب عوامل: باتوجه به دیدگاه سیستمی این رهیافت و اقتباس آن از الگوی عناصر سازمانی، می توان گفت که عامل، عمده ترین عناصر درونداد، فرایند، برونداد واحد مورد ارزیابی به عنوان یک نظام می باشد که در واقع همان بخشهای عمده و کلی تشکیل دهنده ی نظام مورد ارزیابی می باشند.

مرحله سوم) تعریف و تصویب ملاک ها: عمده ترین جنبه یا ویژگی هر عامل که می تواند به بهترین نحو ممکن، وضعیت آن عامل را نمایان سازد، ملاک نامیده می شود.

مرحله چهارم) تعریف و تصویب نشانگرها: تمام متغیرهایی که بیانگر وضعیت یا تغییر در وضعیت پدیده یا ملاک مورد ارزیابی هستند، نشانگر نامیده می شوند.

 

جهت مطالعه بیشتر رجوع کنید به:

  • محمد، رضا، (۱۳۸۴)، راهنمای عملی انجام ارزیابی درونی در نظام آموزش عالی ایران، تجارب ملی و بین المللی، رضا محمدی، سازمان سنجش آموزش کشور، تهران
  • الگوی چهاروجهی برای ارزیابی توسعه علوم انسانی، محمد امین قانعی راد
  • مرادیان، محسن، (۱۳۹۵)شاخص و شاخص سازی، ساد فرماندهی کل قوا، مرکز تحقیقات راهبردی دفاعی، تهران
  • شاخص سازی اقتصاد مقاوتی در صنعت بانکداری، معافی، سیده فاطمه، ۱۳۹۵
  • شاخص سازی در توسعه پایدار(نظریه، روشها، تجربیات)، بوسل، هارتموت، ۱۳۸۱
  • شاخص سازی فرهنگی، حسینی نثار، مجید، ۱۳۹۱
  • دوازده گام تا تدوین و پیاده سازی کارت امتیاز متوازن و تعین شاخص های عملگرد، رضای فهرمان ،محمد رضا ۱۳۹۰
  • Developing educational indicators: A state-national perspective.
  • What Are Educational Indicators and Indicator Systems? ERIC/TM Digest
  • شاخص های فرهنگی و شاخص سازی ، حسین آقا زاده، موسسه امام خمینی

[۱] فراستخواه، مقصود، (۱۳۹۵)، کتاب شاخص آموزش عالی، موسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی، تهران

[۲]  قورچیان، نادرقلی، خورشید، عباس، (۱۳۷۹)شاخص های عملکردی در ارتقای کیفی مدیریت نظام آموزش عالی، انتشارات فراشناختی اندیشه، تهران

[۳] همان

[۵] فراستخواه، مقصود، (۱۳۹۵)، کتاب شاخص آموزش عالی، موسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی، تهران

[۶] http://pajoohe.ir/%D8%B4%D8%A7%D8%AE%D8%B5-Index__a-44510.aspx

[۷] ابراهیمی پور، قاسم، مشاخص های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، مرکز بررسی های راهبردی ریاست جمهوری با همکاری پژوهشگاه بین المللی المصطفی(ص)، تهران

[۸] Educational Indicators

[۹] http://fa.irunesco.org/%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%B3%DA%A9%D9%88/#2253377ubz

[۱۰] ابراهیمی پور، قاسم، مشاخص های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، مرکز بررسی های راهبردی ریاست جمهوری با همکاری پژوهشگاه بین المللی المصطفی(ص)، تهران

[۱۱]  محمد، رضا، (۱۳۸۴)، راهنمای علی انجام ارزیابی درونی در نظام آموزش عالی ایران، تجارب ملی و بین المللی، رضا محمدی، سازمان سنجش آموزش کشور، تهران

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

مطالب پربازدید

اندیشکده پویش صادق is Stephen Fry proof thanks to caching by WP Super Cache